Aleksandra Piłsudska

Aleksandra Piłsudska z domu Szczerbińska urodziła się 12 grudnia 1882 roku w Suwałkach w rodzinie niezamożnej szlachty. Wychowaniem dziewczynki – szybko osieroconej przez zmarłych rodziców – zajęła się babka. W wieku 19 lat Ola przeniosła się do Warszawy, gdzie studiowała na kursach handlowych i Uniwersytecie Latającym, a później pracowała jako urzędniczka w fabryce. W warszawskim środowisku zetknęła się z członkami Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS), do której wstąpiła w 1904 roku. Wkrótce dołączyła też do nowo utworzonej Organizacji Bojowej PPS. „Ola” – pod takim pseudonimem działała przyszła pani Piłsudska – tworzyła i zarządzała siecią centralnych składów broni w Warszawie: współpracowała z kurierkami i kurierami, organizowała przerzut broni z Belgii, szukała pośredników i wydawała sprzęt potrzebny do akcji bojowych. Ze względu na rozbudowaną sieć rosyjskich kontroli na granicy kurierki nie mogły przewozić broni w bagażu. Pomocna okazała się… moda. Kobiety nosiły wówczas okazałe suknie, spódnice sięgające do ziemi, szerokie peleryny. Jak po latach wspominała Piłsudska, „kobieta w długiej sukni mogła swobodnie nieść dwa lub trzy mauzery przywiązane do ciała, wzdłuż nóg. Rewolwery i amunicję zaszywano w szerokie pasy, które kładło się pod ubranie. Z czasem doszłyśmy do takiej wprawy, że mając na sobie do czterdziestu funtów amunicji i bibuły, podróżowałyśmy swobodnie, nie wzbudzając podejrzenia”. Konieczne było jednak zachowanie zimnej krwi i pewności siebie podczas kontroli, a gdy coś poszło niezgodnie z planem – improwizowanie. Szczerbińska trafiła za swoją działalność do więzienia i groziła jej zsyłka na Syberię, ale z powodu braku dowodów została wypuszczona. W 1908 roku brała udział w organizacji napadu na rosyjski pociąg pod Bezdanami, zakończonego spektakularnym sukcesem. Celem kierowanej przez Józefa Piłsudskiego akcji było zdobycie pieniędzy na potrzeby ruchu bojowego. Szczerbińska sprawdzała teren, weryfikowała mapy, pozyskiwała informacje i transportowała część łupu. Podczas I wojny światowej pełniła natomiast funkcję komendantki służby kurierskiej Legionów Polskich oraz działała w Lidze Kobiet Pogotowia Wojennego. Już na początku pracy w PPS towarzyszka „Ola” poznała Piłsudskiego. Z biegiem czasu ich znajomość przerodziła się w romans, jednak zakochani przez lata musieli ukrywać swoją relację. Piłsudski od 1899 roku był żonaty z działaczką socjalistyczną Marią Juszkiewiczową, która nie zgadzała się na rozwód. Tymczasem Aleksandra urodziła dwie córki: Wandę (1918) i Jadwigę (1920). Dopiero w 1921 roku – po śmierci Marii – para wzięła ślub w Belwederze. Józef i Aleksandra Piłsudscy zamieszkali w willi Milusin w podwarszawskim Sulejówku. Aleksandra Piłsudska doskonale odnalazła się w nowej roli. Dzięki swojej pozycji mogła wspierać inicjatywy zawsze bliskie jej sercu, między innymi działalność na rzecz praw kobiet i dzieci oraz kobiece organizacje wojskowe. Męstwo i hart ducha wykazane w pracy niepodległościowej spowodowały, że w niepodległej Polsce zostały jej nadane liczne odznaczenia, m.in. Order Virtuti Militari, Wielka Wstęga Orderu Odrodzenia Polski, Krzyż Komandorski z Gwiazdą  Orderu Odrodzenia Polski, Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski, Krzyż Niepodległości z Mieczami, Krzyż Walecznych, Złoty Krzyż Zasługi.

Po wybuchu II wojny światowej Aleksandra wraz z córkami Wandą i Jadwigą ewakuowała się do Wilna, dalej do Kowna na Litwie, a następnie, po rozpoczęciu okupacji Wilna, do Rygi, po czym odleciała rejsowym samolotem z Łotwy do Szwecji, a następnie samolotem specjalnym do Londynu gdzie zmarła 31 marca 1963. Została pochowana na  cmentarzu North Sheen. 28 października 1992 jej prochy zostały złożone w grobowcu rodzinnym na Powązkach.

  Uchwałą Sejmu RP IX kadencji z 22 lipca 2022 zdecydowano o ustanowieniu roku 2023 Rokiem Aleksandry Piłsudskiej.